• Raport z kwerend
• Rodzina
• Instytucje edukacyjne
• Zdrowie i rozwój fizyczny dzieci
• Zajęcia dodatkowe, dzieci w kulturze
• Dostęp do nowych technologii

• Wprowadzenie
• Zasady dobrej edukacji
• Z czym musimy się zmierzyć
• Co można zrobić

Dostępność placówek wczesnej edukacji żłobków i przedszkoli.

Żłobki. Stan na grudzień 2009: 259 żłobków publicznych i 22 niepublicznych. Najniższy wskaźnik w Unii Europejskiej (obok Czech). Do roku 1989 żłobków było 1553, w 1995 - 591. W 2006 - 371. Zapisy rozpoczynają się wcześnie, kolejki są bardzo duże. Żlobki mają status zakładu opieki zdrowotnej. Wiążą się z tym istotne konsekwencje.

• Po pierwsze, w zakresie podmiotów uprawnionych do utworzenia takiego zakładu mogą być uprawnione ministerstwo lub centralny organ administracji rządowej, wojewoda, jednostka samorządu terytorialnego, publiczna uczelnia medyczna lub publiczna uczelnia prowadząca działalność dydaktyczną. Uprawnione są kościoły, pracodawcy, fundacje, samorządy zawodowe stowarzyszenia. Zgodnie z ustawą z 1990 roku o samorządzie gminnym, zaspokajanie zbiorowych potrze wspólnoty, m.in. w zakresie ochrony zdrowia i polityki prorodzinnej, należy do zadań własnych gminy.
• Po drugie, obecne regulacje z ustawy o zoz-ach nie obligują żłobków do podejmowania działalności z zakresu wczesnej edukacji. Żłobki funkcjonują na zasadach określonych w ich statutach.
• Po trzecie, status zoz-u generuje wiele wymagań o charakterze technicznym. Wielkość pomieszczeń, czy odstępy między łóżkami dzieci.
• Po czwarte, zgodnie z ustawą o zoz-ach świadczenia zdrowotne udzielane być mogą przez osoby wykonujące zawód medyczny,
• Po piąte żłobki mają obowiązek prowadzenia dokumentacji medycznej. Przepisy tworzyły bariery dla tworzenia żłobków.

W Polsce prywatne żłobki organizowane są na podstawie Ustawy z dn. 2 lipca 2004 o swobodzie działalności gospodarczej i nazywane są klubami czy akademiami malucha. Wystarczy wpis do ewidencji działalności gospodarczej i żłobek można uruchomić, prowadzenie tego typu działalności, pozostaje poza nadzorem czy kontrolą instytucji państwowych. W żłobku opieka będzie prowadzona przez wykwalifikowany personel w pomieszczeniach specjalnie do tego celu przystosowanych. Zezwolenie na utworzenie i prowadzenie żłobka wydawać będzie urząd gminy na podstawie złożonego wniosku o wpis do rejestru. Opieka w żłobku odbywać się będzie w wymiarze maksymalnie do 45 godzin tygodniowo i 9 godzin dziennie. Zadaniem żłobka będzie prowadzenie zajęć metodyczno-dydaktycznych, zapewniających właściwy do wieku dziecka rozwój psychomotoryczny. Tam gdzie będzie sprawowana opieka na ponad 20 dzieci, powinna być zatrudniona przynajmniej jedna dyplomowana pielęgniarka. Klub dziecięcy będzie placówką dla dzieci w wieku od około 1 roku do 3 lat. Klub będzie mógł być prowadzony wyłącznie przez osobę mające kwalifikacje zawodowe opiekuna w żłobku. Dzieci będą mogły przebywać w tych placówkach nie dłużej niż 5 godzin dziennie. Zezwolenie na utworzenie i prowadzenie będzie wydawał urząd gminy. W klubie prowadzone będą zajęcia zabawowe z elementami edukacji. Ustawa wprowadzi instytucję dziennego opiekuna, czyli formę opieki prowadzoną przez osobę fizyczną w jej domu lub mieszkaniu. Dzienny opiekun ma być zatrudniany przez gminę na umowę-zlecenie i przez nią będzie kontrolowany. Rodzice mają wnosić opłaty za opiekuna w gminie, gmina zaś opłacać składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, zdrowotne. Kolejną formą sprawowania opieki nad małymi dziećmi, jest niania. Definiuje się ją jako osobę zajmującą się dzieckiem w jego miejscu zamieszkania. Finansowanie żłobków publicznych odbywa się z budżetów gmin. Istnieje niedofinansowanie tego sektora. Żłobki publiczne nadal finansowane będą przez gminę, niepubliczne zaś kluby dziecięce przez rodziców.

Istnieje związek między poziomem umiejętności dzieci na początku edukacji szkolnej a tym, czy i jak długo korzystały z edukacji przedszkolnej. Szczególnie ważna jest wczesna edukacja przedszkolna. Przedszkole, by mogło spełnić swą rolę musi być dostępne już w trzecim roku życia. Różnica pomiędzy odsetkiem przedszkolaków na wsi i w mieście wynosi niemal 40 punktów procentowych. Obowiązek przedszkolny nie jest realizowany przede wszystkim na wsi. Główne bariery w upowszechnieniu edukacji przedszkolnej na wsi:

• Brak funduszy gminnych. Gminy wiejskie mają na ogół niższe dochody własne.
• Problem ze zorganizowaniem i sfinansowaniem dowozu dzieci.
• Brak pomieszczeń spełniających warunki sanitarne i p/poż.
• Niższy poziom świadomości rodziców, decydentów o znaczeniu edukacji przedszkolnej.

Ustawa z dnia 7 września 2007 roku o zmianie ustawy o systemie oświaty rozszerzono możliwość realizacji wychowania przedszkolnego, wpisując ich zakładanie i prowadzenie do zadań własnych gmin. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym z 1991 roku, edukacja publiczna należy do zadań własnych gminy. Uściślenie tego zapisu znajduje się w ustawie o systemie oświaty określającym prowadzenie przedszkoli jako zadanie własne gminy. Niewystarczającą liczbę przedszkoli gminy tłumaczą właśnie koniecznością utrymania ich ze środków własnych. Zgodnie z ustawą, opłaty za świadczenia w prowadzonych przez gminę przedszkolach publicznych ustala Rada Gminy, a w przypadku innych przedszkoli publicznych organy prowadzące. W przypadku przedszkoli publicznych nauczanie i wychowanie w zakresie podstawy programowej jest bezpłatne. Rodzice skłonni płacić za dodatkowe zajęcia nieobjęte obowiązkowym programem (język obcy, ćwiczenia korekcyjne, zajęcia plastyczne, naukę pływania, naukę gry na instrumencie). Podstawa programowa takich zajęć nie przewiduje.

Problem niewystarczającej liczby miejsc w przedszkolach został nagłosniony przy wprowadzeniu ustawy z dn. 19 marca 2009 roku o systemie oświaty, Jednym z głównych założeń nowelizacji było upowszechnienie wychowania przedszkolnego dla dzieci w wieku od 3 do 5 lat. W tym obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci 5-letnich. Dziecko 5-letnie będzie obowiązane odbyć roczne przygotowanie przedszkolne w przedszkolu, oddziale przedszkolnym zorganizowanym w szkole podstawowej lub w innej formie wychowania przedszkolnego. Od 1 września 2012 szkoła miała stać się obowiązkiem dla sześciolatków. Droga dziecka sześcioletniego z domu do najbliższego publicznego przedszkola lub oddziału przedszkolnego w szkole podstawowej nie może przekraczać 3 km.

Z szkołą muszą się zetknąć wszystkie dzieci. Zadaniem szkoły winno być wyrównywanie szans edukacyjnych. Czy system wywiązuje się z tego zadania?

Wyniki testów uczniów kończących szkoły podstawowe z miast liczących powyżej 100 tys. mieszkańców są średnio wyższe od pozostałych. Gminy gęsto zaludnione wypadają lepiej niż z małą liczbą mieszkańców. Średnie wyniki egzaminów w gminach podmiejskich są wyższe niż średnia ogólnopolska, ale tylko w tych w pobliżu największych miast. Osiągnięcia uczniów zależą nie tyle od wielkości wydatków gminy na edukację, ile od konkretnych celów, na jakie te wydatki są przeznaczone. Wysokie koszty utrzymania szkół mogą bowiem ponosić zarówno gminy, które inwestują w jakość kształcenia, jak i te, które utrzymują rozdrobnioną sieć szkolną albo konsolidują szkoły, wydając znaczne kwoty na dowożenie dzieci. Kolejnym ważnym czynnikiem różnicującym wyniki w szkole jest to, że szkoły publiczne muszą przyjmować wszystkie dzieci zamieszkujące w rejonie. Niepubliczne zaś dokonywać mogą selekcji. Lepsze warunki pracy to mniejsza liczba uczniów w klasie oraz lepiej wykształconą kadrę.

Kadra Pedagogiczna.

• System kształcenia nauczycieli jest anachroniczny i nie rozwija postawy otwartości, akceptacji dla różnorodności, nie kształtuje postaw twórczych i zaangażowania obywatelskiego, nie buduje kluczowych kompetencji związanych z samodzielnym organizowaniem swego warsztatu pracy oraz umiejętności prowadzenia zespołu/klasy.
• Nauczycieli może kształcić praktycznie każda uczelnia.
• Nauczyciele nie wiedzą, jak radzić sobie z agresją wśród uczniów, co zrobić, gdy zachodzi podejrzenie, że dziecko jest ofiarą przemocy.
• Znaczna część nauczycieli nie ma umiejętności interktywnej pracy z grupą, jak kształtować twórcze myślenie, rozwijać zainteresowania uczniów, współpracować z ich rodzinami czy lokalnynymi społecznościami
• Ocena systemu nauczania.
• Mimo wprowadzenia kolejnej reformy edukacji, programy nauczania nie są dostosowane do potrzeb nauczania współczesnego młodego człowieka: z jednej strony z różnymi problamami emocjonalnymi, z drugiej bombardowanego informacjami, których nie potrafi wartościować. Metody nauczania należą w większości do przestarzałych, nie aktywizujących ucznia (metoda projektów, duskusje, praca w grupie, kreatywne rozwiązywanie problemów). Nauczyciele nie uczą twórczego myślenia.
• Kształcenie ma charakter formalny i teoretyczny, skutkuje nikłym zaangażowaniem w pracę OPP, działalność na rzecz innych, wolontariat. Brakuje systemowej edukacji prozdrowotnej.

Diagnozę kadry pedagogicznej oraz systemu nauczania przygotowała Helsińska Fundacja Praw Człowieka oraz UNICEF.

Zajęcia wyrównawcze, pomoc materialna, segregacja w szkole.

System wyrównywania szans edukacyjnych nie jest w stanie zidentyfikować środowisk wymagających rzeczywistej pomocy ani ich potrzeb.Nie ma efektywnej pomocy dla dzieci z różnymi trudnościami edukacyjnymi.

• Zajęcia wyrównawcze są najpowszechniej stosowanymi działaniami na rzecz uczniów z trudnościami edukacyjnymi. Dzieci uczestnictwo w nich traktują jako karę za złe oceny a nie jako pomoc w ich zlikwidowaniu.

• Klasy wyrównawcze są praktycznie eliminowane z systemu edukacyjnego.

• System poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego obejmuje poradnie oraz specjalistów, którzy mogą być zatrudniani w szkołach. Liczba dzieci korzystających z różnych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej wynosi obecnie około 20% wszystkich uczniów. Na terenie Polski funkcjonuje 559 poradni psychologiczno-pedagogicznych na prawie 3000 JST. W 2007 roku aż 54% gimnazjów nie zatrudniało pedagoga szkolnego, a aż 91% nie zatrudniało psychologa. 77% psychologów, pedagogów, reedukatorów pracuje w miastach. Problem dzieci z nadpobudliwością (ADHD).

• Pomoc materialna w szkole-stypendia, dożywianie, dowożenie. Pomoc stypendialna jest absolutnie niewystarczająca. Osobą, która powinna pomóc dziecku jest nauczyciel. Często pomoc udzielana uczniom przez szkołę bardziej szkodzi niż pomaga.

• Segregacja w szkole.

1. Organizowane atrakcyjne wyjazdy i imprezy przez szkołę eliminują dzieci, których rodziców na to niestać.
2. Rekrutacja uczniów do szkół, które cieszą się dużym zainteresowaniem, a do których nie zostaną zakwalifikowane dzieci niespełniające „pewnych” kryterii.

Dzieci z rodzin dotkniętych ubóstwem i bezrobociem napotykają liczne i różnorodne bariery. Brak pieniędzy na podręczniki, pomoce szkolne, komitet rodzicielski, dojazdy do szkoły „Bieda to nie mój problem”, szkoła zostawia go instytucjom pomocy społecznej, w szkole specjalistą od ubóstwa jest pedagog szkolny. Działania mające przeciwdziałać ubóstwu dzieci, jakie może podejmować szkoła, powinny iść dwutorowo: po pierwsze powinny pomagać dzieciom z ubogich rodzin w uzupełnieniu braków i najbardziej podstawowych potrzeb, a po drugie stwarzać szanse i możliwości na przyszłość. Zaspakaja się bieżące potrzeby w mniejszym stopniu zajmując się działaniami perspektywistycznymi czyli wspomaganiem procesu uczenia, co prowadziłoby do rzeczywistego wyrównywania szans młodzieży.

Edukacja dzieci niepełnosprawnych i przewlekle chorych.

Zdarza się, że mogą państwo usłyszeć odmowę przyjęcia dziecka niepełnosprawnego do szkół publicznych, słysząc uzasadnienie o niemożliwości zapewnienia dziecku opieki. Problem reguluje Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 18 stycznia 2005 roku w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnej.
Przedszkola i szkoły pracujące z tymi dziećmi muszą zapewnić:

• Realizację zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego.
• Odpowiednie warunki do nauki, sprzęt specjalistyczny i środki dydaktyczne.
• Realizację programu wychowania przedszkolnego, programu nauczania i profilaktyki dostosowanych do indywidualnych potrzeb i możliwości psychofizycznych, z wykorzystaniem odpowiednich form i metod pracy dydaktycznej i wychowawczej.
• Zajęcia rewadylizacyjne lub socjoterapeutyczne, stosownie do potrzeb dziecka.
• Integrację ze środowiskiem rówieśniczym.

Taka placówka musi zatrudniać nauczycieli mających kwalifikacje do pracy z tymi dziećmi oraz odpowiednich specjalistów. Istotną rolę w wyrównywaniu szans edukacyjnych dzieci niepłnosprawnych ma tzw. wczesne wspomaganie rozwoju dziecka. Zajęcia z dziećmi powinni prowadzić: oligofrenopedagog, tyflopedagog lub surdopedagog, psycholog, logopeda w zależności od potrzeb dziecka i jego rodziny. Szkoły Podstawowe traktują „niepełnosprawnych” jako trudny przypadek i z tego powodu pojawia się tendencja do ich marginalizacji. Radzenie sobie z tym problemem polega na na obniżaniu kryteriów i wymagań, a także na wypychaniu na zewnątrz do szkół specjalnych. Można stwierdzić, że system szkolny nie jest przygotowany do pracy z uczniami niepełnosprawnymi. Wynika to zarówno z braku odpowiedniej wiedzy i umiejętności nauczycieli, a także z ich dużego obciążenia obowiązkami i z niskich środków finansowych szkoły.

Zróżnicowanie w podręcznikach wizerunków dziewcząt i chłopców.

Z podręczników płynie sygnał, iż chłopcy to kreatywność, niezależność, ambicja i rywalizacja, a dziewczęta to pilność, pracowitość, uległość i przystosowanie. Odmienne i zależne od płci postrzeganie uczniów jest wynikiem uwarunkowań społecznych, a nie różnic w budowie mózgu.

Relacje: nauczyciele-uczniowie, rodzice-instytucje edukacyjne, nauczyciele.

• Relacje nauczyciele-uczniowie. Deklaracje nauczycieli co do ich relacji z uczniami rozmijają się z praktyką. Nauczyciele twierdzą, że zapewniają dzieciom poczucie bezpieczeństwa, okazują uczniom sympatię, ciepła i zainteresowania. Jednocześnie ci sami badani nauczyciele twierdzą, że pragną ograniczyć lęk podopiecznych przed szkołą. Wynika z tego, że postrzegają szkołę, jako instytucje opresyjną. Szkoła rysuje się jako instytucja o określonych, jasno sprecyzowanych wymaganiach. Sukces dziecka to rezultat pracy nauczyciela, niepowodzenie to skutek małego potencjału dziecka i podejścia rodziców do edukacji dziecka.

• Relacje rodzice-instytucje edukacyjne, nauczyciele. „Czarny PR” mają żłobki, rodzice traktują je jako przechowalnie. O przedszkolach rodzice mają lepsze zdanie, chociaż traktowane są jako „wylęgarnia chorób”. O przedszkolach mówi się, że są bardzo krótko czynne nie pozwalają matkom na pracę zawodową na podobnych warunkach, na jakich pracują mężczyźni. Oczekiwania rodziców w stosunku do szkoły są bardzo duże. Oprócz przekazywania wiedzy szkoła powinna rozwijać dzieci, przygotowywać je do zawodu i zainteresować sprawami społecznymi. To szkoła ma za zadanie kształtować, cechy moralne i osobowościowe oraz przygotować dzieci do życia w społeczeństwie. Rodzice często wypowiadają się krytycznie twierdząc, że traktowani są z góry, trudno się z nimi komunikować. Nauczyciele prezentują przekonanie, że wszystkiemu winni są rodzice, ich brak czasu, brak zainteresowania dzieckiem, czy niedostateczny kapitał kulturowy. Największe trudności sprawia niewydolność rodziców.